Kolegiata Kartuska jest pozostałością klasztornego Zakonu Kartuzów. Jej budowę, której inicjatorem był gdański patrycjusz Jan Thiergart, rozpoczęto w 1381 roku. W swojej historii Kolegiata pełniła wiele funkcji przez co nosiła różne miana. Do czasu kasacji klasztoru była kościołem konwentualnym pw. Wniebowzięcia NMP. Po likwidacji klasztoru w 1823 roku kościół zaliczany był aż do 1942 roku do świątyń diecezji chełmińskiej. Lata 1849 do 1861 to lata miana kuracyjnego kościoła kartuskiego, a zaraz potem parafialnego kościoła kartuskiego. Ostatecznie po dzisiejsze czasy zachowuje nazwę kolegiackiego kościoła kartuskiego na mocy dekretu pierwszego biskupa ordynariusza diecezji pelplińskiej ks. prof. Jana Bernarda Szlagi.
Wnętrze Kolegiaty jest jednonawowe. Wymiary wewnętrzne to niespełna 45 metrów długości, nieco ponad 9 metrów szerokości i prawie 11,5 metra wysokości (do zworników sklepienia). Niegdyś dwuspadowy dach pokryty był w początkach swojej historii gontami dębowymi. W 1513 roku zamieniono gont na blachę ołowianą, a rok później część dachu pokryto blachą miedzianą. Pod kierunkiem mistrza Piotra Lethana w latach 1731-1733 wybudowano nową wieżę zachodnią z hełmem i sygnaturki oraz nadano dachowi obecny, charakterystyczny kształt wieka trumny przypominający znane wszystkich powiedzenie "Memento mori" (pamiętaj o śmierci). Mury Kolegiaty do linii okien są kamienne; powyżej ceglane.
Kolegiata Kartuska jest niewątpliwie najcenniejszą wizytówką przeszłości tego regionu. Najciekawsze zachowane po dziś dzień elementy Kolegiaty to m.in. powstałe w ostatnim roku wieku XIV gotyckie wsporniki sklepienia. 9 z nich rzeźbione motywami roślinnymi, masek, lwów, hybryd i smoków, 8 ołtarzy - wśród nich gotycki, z 1444 roku, pełniący w zamierzchłych czasach rolę ołtarza głównego, barokowe stalle wzdłuż północnej i południowej ściany nawy kościoła. Warto także wspomnieć, że Kolegiata Kartuska jest jedynym kościołem w Kraju, w którym zachowały się w pierwotnym miejscu przeznaczenia, w prezbiterium, obicia ścienne ze złoconego kurdybanu datowane na 1685 rok. Na uwagę zasługuje również zegar w centrum balustrady chóru, który to wskazuje czas tylko jedną wskazówką, a jego wahadło zakończone jest figurką anioła śmierci z ruchomą kosą.
Kolegiata Kartuska jest zabytkiem ukształtowanym poprzez różnorodne funkcje jakie pełniła w swojej długiej historii istnienia.